(१) भाग चार-ब-४१८–१ RNI No. MAHBIL /2009/37831 महाराष्टट्रõ शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब वर्षष ९, अंंक १५१] सोोमवाार, नोोव्हेंंबर ६, २०२३/काार्ति�िक १५, शकेे १९४५ [पषृ््ठठे 10, किमत : रुपये ९.०० असााधाारण क्रमांं�क ४१८ प्राधिकृत प्रकाशन महाराष्टट्र शासनाने महाराष्टट्र अधिनियमांन््वये तयार केलेले (भाग एक, एक-अ आणि एक-ल यांमध््यये प्रसिद्ध केलेले नियम व आदेश यांव््यतिरिक््त) नियम व आदेश.
नगरवि�काास वि�भााग मंंत्राालय, माादााम काामाा माार्गग, हुुताात्माा रााजगुुरू चौौक, मुंं�बई ४०० ०३२, दि�नांं�क ६ नोोव्हेंंबर, २०२३.
अधि�सूूचनाा महाारााष्ट्र महाानगरपाालि�काा अधि�नि�यम.
क्रमांं�क नाामपाा-१२२१/प्र.क्र.१६६/नवि�-२६.—महाारााष्ट्र महाानगरपाालि�काा अधि�नि�यम (महाा. १९४९ चाा ५९) चे ेकलम ४५६ (अ) चेे पोोट-कलम (१) सहकलम ७९ (क) चेे परंंतुुक अन्वयेे प्रााप्त झाालेेल्याा अधि�कााराानुुसाार तसेेच महाारााष्ट्र महाानगरपाालि�काा (स्थाावर माालमत्ताा भााडेेपट्टाा नूूतनीीकरण अथवाा हस्तांं�तरण) नि�यम, २०१९ अधि�क्रमि�त करून, उक्त अधि�नि�यमाातीील कलम ४५६ (अ) चेे पोोट- कलम (२) अन्वयेे याापूूर्वीी प्रसि�द्ध करण्याात आल्याानुुसाार, पुुढीील प्रमााणेे नि�यम महाारााष्ट्र शाासन तयाार करीीत आहेे:— १.संक्षि�प्त शीीर्षषक, प्राारंभं व व्यााप्तीी.— (१) याा नि�यमांं�नाा महाारााष्ट्र महाानगरपाालि�काा (स्थाावर माालमत्तेचे ेभााडेपेट्ट्यााद्वाारेे हस्तांं�तरण आणि� भााडेेपट्ट्यााचेे नूूतनीीकरण) नि�यम, २०२३ असेे संंबोोधण्याात याावेे.
(२) हेे नि�यम अधि�कृृत रााजपत्राात प्रसि�द्ध झााल्यााच्याा ताारखेेपाासूून लाागूू रााहतीील.
(३) हे ेनि�यम महाानगरपाालि�केच्याा स्थाावर माालमत्तेचे ेभााडेपेट्ट्यााने ेहस्तांं�तरि�त करणे,े भााडेपेट्टयााचे ेनूतूनीीकरण करणे,े महाानगरपाालि�केच्याा माान्यतेेनेे त्रयस्थ पक्षाास उप-भााडेेपट्ट्यााद्वाारेे हस्तांं�तरि�त करणेे यााकरि�ताा लाागूू रााहतीील.
२. व्यााख्याा.— (१) संंदर्भाा�नुुसाार दुुसराा अर्थथ अपेेक्षि�त नसेेल, तर याा नि�यमाात,— (अ)“अधि�नि�यम” म्हणजेे महाारााष्ट्र महाानगरपाालि�काा अधि�नि�यम (महाा. १९४९ चाा ५९);
(ब) “समि�तीी” म्हणजेे नि�यम ३ अंंतर्गगत नि�र्दि�िष्ट केेलेेलीी भााडेे आणि� सुुरक्षाा अनाामत नि�र्धाा�रण समि�तीी;
(क) “महाानगरपाालि�केच्याा माालमत्ताा” म्हणजेे अधि�नि�यमााच्याा कलम ७९ चेे पोोट-कलम (क) मधीील तरतुुदीीनुुसाार भााडेेपट्ट्यााद्वाारेे, नूूतनीीकरणााद्वाारेे किं�ंवाा अन्यथाा पुुढीील स्वरुपाात स्थि�ित असलेेल्याा स्थाावर अथवाा महाानगरपाालि�केेचाा हक्क असलेेल्याा — 2 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १
(i) महाानगरपाालि�केेच्याा माालकीीचीी जमीीन;
(ii) महाानगरपाालि�केेलाा प्रदाान केेलेेल्याा जमि�नीी आणि�;
(iii) महाानगरपाालि�काा हद्दीीतीील जाागाा किं�ंवाा साार्ववजनि�क जाागाा.
(ड) “भााडेेपट्टाा” म्हणजेे भााडेेपट्टाादाार आणि� भााडेेपट्टााधाारक यांं�च्याातीील कराार जोो भााडेेपट्टााधाारकाास महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्तेेचाा नि�वाासीी, व्याावसाायि�क, औद्योोगि�क, शैैक्षणि�क हेेतूू किं�ंवाा साामााजि�क प्रयोोजनाार्थथ वाापर आणि� व्यवसााय नि�र्दि�िष्ट करतोो ज्याामध्येे नि�र्दि�िष्ट काालाावधीीकरि�ताा याा नि�यमांं�नुुसाार देेय भााड्यााचाा अंंतर्भाा�व आहेे.
(इ) “भााडेेपट्टााधाारक” म्हणजेे एखाादीी व्यक्तीी किं�ंवाा व्यक्तींंचाा समूूह किं�ंवाा वैैयक्ति�िक संंस्थाा, कंंपनीी, सहकाारीी संंस्थाा, स्वयंं- मदत गट किं�वंाा भाागि�दाारीी संसं्थाा, स्थाानि�क प्रााधि�करण किं�वंाा कोोणतीीहीी काायदेेशीीर संसं्थाा, जीी महाानगरपाालि�केचीी माालमत्ताा भााडेतेत्त्वाावर घेेतेे आणि� अशाा माालमत्तेेच्याा वाापराासााठीी आणि� व्यवसाायाासााठीी भााडेे देेण्याास जबााबदाार असेेल;
(ई) “भााडेेपट्टाादाार” म्हणजेे महाानगरपाालि�काा ज्यााच्यााकडेे जमीीन किं�ंवाा माालमत्तेेचीी माालकीी अथवाा माालमत्तेेचाा तााबाा आहेे आणि� तीी भााडेेपट्ट्याानेे देेतेे;
(फ) “भााडेपेट्ट्यााचे ेभााडे”े म्हणजे ेमाालमत्तेचे्याा भााडेपेट्ट्याासााठीी भााडेपेट्टााधाारकााने ेभााडेपेट्टाादााराास वाार्षि�िक देये असलेलेीी रक्कम.
(२) याा नि�यमांं�मध्येे वाापरलेेलेे परंंतुु वर परि�भााषि�त नसलेेलेे शब्द आणि� अभि�व्यक्तीी, त्यांं�नाा काायद्याानुुसाार अनुुक्रमेे नेेमूून दि�लेेलेे अर्थथ समाान असतीील.
३. भााडेे आणि� सुुरक्षाा ठेेव नि�र्धाा�रण समि�तीी.—(१) खाालीील सदस्यांं�चाा समाावेेश असलेेलीी भााडेे आणि� सुुरक्षाा ठेेव नि�र्धाा�रण समि�तीी असेेल, ज्याामध्येे,—
(i) महाापाालि�काा आयुुक्त अध्यक्ष
(ii) अति�रि�क्त महाापाालि�काा आयुुक्त उपााध्यक्ष
(iii) जि�ल्हाा उप / सह नि�बंंधक (मुुद्रांं�क), नोंंदणीी व मुुद्रांं�क वि�भााग, महसूूल व वन वि�भााग सदस्य
(iv) सह आयुुक्त (नगर प्रशाासन) सदस्य
(v) सहाायक संंचाालक, नगररचनाा, नगरवि�काास वि�भााग सदस्य
(vi) अध्यक्षांं�द्वाारेे नि�युुक्तीी केेलेेलीी तज्ज्ञ व्यक्तीी सदस्य
(vii) उपाायुुक्त किं�ंवाा माालमत्ताा वि�भाागााचेे प्रमुुख सदस्य-सचि�व (२) (अ) समि�तीी वाार्षि�िक भााडेेपट्टाा नि�श्चि�ित करेेल आणि� अंंति�म करेेल,—
(i) नि�वाासीी, शैैक्षणि�क, धर्माा�दााय व साार्ववजनि�क प्रयोोजनााकरि�ताा महाारााष्ट्र मुुद्रांं�क (माालमत्तेेचेे वाास्तव बााजाारमुुल्य नि�र्धाा�रि�त करणेे) नि�यम, १९९५ च्याा तरतुुदीीनुुसाार प्रकााशि�त केेलेेल्याा वाार्षि�िक दर वि�वरणाामध्येे नि�र्दि�िष्ट केेलेेल्याा व त्याासोोबतच्याा मुुल्यांं�कन माार्गगदर्शशक सूूचनांं�चाा वि�चाार करून जमि�नीीच्याा वर्ततमाान बााजाार मूूल्यााच्याा ०.५ टक्केे पेेक्षाा कमीी नााहीी;
(ii) व्याावसाायि�क आणि� औद्योोगि�क प्रयोोजनााकरि�ताा महाारााष्ट्र मुुद्रांं�क (माालमत्तेेचेे वाास्तव बााजाारमुुल्य नि�र्धाा�रि�त करणेे) नि�यम, १९९५ च्याा तरतुुदीीनुुसाार प्रकााशि�त केेलेेल्याा वाार्षि�िक दर वि�वरणाामध्येे नि�र्दि�िष्ट केेलेेल्याा व त्याासोोबतच्याा मुुल्यांं�कन माार्गगदर्शशक सूूचनांं�चाा वि�चाार करून जमि�नीीच्याा वर्ततमाान बााजाार मुुल्यााच्याा ०.७ टक्केे पेेक्षाा कमीी नााहीी, परंंतुु असेे कीी,— (अ) दि�नांं�क १३ सप्टेंंबर,२०१९ रोोजीी नि�र्गगमि�त अधि�सूूचनेेपूूर्वीी जोो दर संंबंंधि�त महाानगरपाालि�कांं�मध्येे प्रचलि�त होोताा, त्याा भााडेेपट्टाा दराामध्येे होोणाारीी वााढ एकााच वेेळीी दुुप्पट प्रमााणाापेेक्षाा जाास्त होोणाार नााहीी.
(ब) सुुधाारि�त भााडेेपट्ट्यााचेे दर दि�नांं�क १३ सप्टेंंबर, २०१९ पाासूून अंंमलाात येेतीील. नव्याानेे नि�श्चि�ित होोणााऱ्याा भााडेेपट्टाादराानुुसाार थकबााकीी परि�गणि�त करून तीी सन २०२३-२४ याा आर्थि�िक वर्षाा�त संंबंंधि�तांं�कडूून वसूूल करण्याात याावीी. सन २०२३-२४ याा आर्थि�िक वर्षाा�त केेलेेल्याा मूूल्यांं�कनाानुुसाार अति�रि�क्त भााडेेपट्ट्यााच्याा रकमेेपोोटीी अति�रि�क्त रक्कम जमाा केेलीी असल्याास सदर रक्कम नवीीन भााडेेपट्टाा दराानुुसाार समाायोोजि�त करण्याात याावीी.
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १ 3 (क) आवश्यक असल्याास, संंबंंधि�त महाानगरपाालि�काा समि�तीीच्याा शि�फाारशीीसह शाासनााच्याा माान्यतेेनेे शैैक्षणि�क आणि� धर्माा�दााय प्रयोोजनााकरि�ताा भााडेेपट्टयाानेे दि�लेेल्याा माालमत्तांं�बााबत कमीी दरााचीी आकाारणीी करू शकेेल किं�ंवाा सूूट देेऊ शकेेल.
(iii) महाानगरपाालि�केच्याा माालकीीच्याा जमि�नीीवर भााडेेपट्टााधाारकाानेे “बांं�धाा, वाापराा व हस्तांं�तरि�त कराा” याा तत्त्वाावर बांं�धलेेलेे व्याापाारीी संंकुुल किं�ंवाा दुुकाानेे, जीी अशाा भााडेेपट्टााधाारकाास प्रि�मि�यम आकाारून भााडेेतत्त्वाावर दि�लीी गेेलीी आहेेत, त्यााकरीीताा महाानगरपाालि�केेलाा भरलेेल्याा प्रि�मि�यमचीी रक्कम वि�चााराात घेेऊन समि�तीी नि�श्चि�ित करेेल.
(अ) समि�तीी तीीन महि�न्यांं�च्याा भााडेेपट्ट्यााचीी रक्कम किं�ंवाा रुपयेे पााच हजाार, याापैैकीी जीी जाास्त असेेल अशीी सुुरक्षाा अनाामत रक्कम नि�श्चि�ित व अंंति�म करेेल.
(ब) भााडेेपट्ट्यााच्याा रकमेेत दर तीीन वर्षांं�नीी सुुधाारणाा करून वर्ततमाान वाार्षि�िक भााडेेपट्ट्यााचीी रक्कम पााच टक्क्यांं�नीी वााढवि�लीी जााईल आणि� नि�यम (iii) (अ) नुुसाार त्याा प्रमााणाात सुुरक्षाा अनाामत रकमेेत देेखीील वााढ केेलीी जााईल.
४. महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्ताा भााडेेपट्ट्याानेे देेण्यााचीी काार्ययपद्धतीी.— (१) महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्तेेचेे हस्तांं�तरण यााद्वाारेे केेलेे जााईल,— (अ) भााडेेपट्टाा किं�ंवाा भााडेेपट्ट्यााचेे नूूतनीीकरण;
(ब) बांं�धाा, वाापराा आणि� हस्तांं�तरण (BOT) तत्त्वाावर भााडेेपट्ट्याानेे.
(२) बांं�धाा, वाापराा आणि� हस्तांं�तरण तत्त्वाावर माालमत्तेेचेे हस्तांं�तरण.— महाानगरपाालि�केेचीी माालमत्ताा बांं�धाा, वाापराा आणि� हस्तांं�तरण तत्त्वाावर खाालीील प्रकाारेे हस्तांं�तरि�त केेलीी जााईल:—
(i) महाानगरपाालि�केेच्याा माालकीीच्याा जमि�नीीवर भााडेेपट्टााधाारकाानेे बांं�धलेेलीी व्याापाारीी संंकुुल किं�ंवाा दुुकाानेे, महाारााष्ट्र मुुद्रांं�क (माालमत्तेेचेे वाास्तव बााजाारमुुल्य नि�र्धाा�रि�त करणेे) नि�यम, १९९५ च्याा तरतुुदीीनुुसाार प्रकााशि�त केेलेेल्याा वाार्षि�िक दर वि�वरणाामध्येे नि�र्दि�िष्ट केलेेले्याा व त्याासोोबतच्याा मुलु्यांं�कन माार्गगदर्शशक सूचूनांं�चाा वि�चाार करून वर्ततमाान बााजाार मूलू्यााच्याा समतुल्य प्रि�मि�यम आकाारून भााडेेतत्त्वाावर दि�लीी जााईल.
(ii) महाानगरपाालि�केेच्याा माालकीीच्याा जमि�नीीवर भााडेेपट्टााधाारकाानेे बांं�धलेेलीी व्याापाारीी संंकुुलेे किं�ंवाा दुुकाानेे, जीी वाार्षि�िक भााडेेपट्ट्याानेे प्रि�मि�यम आकाारल्यााशि�वााय भााडेेतत्त्वाावर दि�लीी जााईल.
(३) महाानगरपाालि�केेचीी माालमत्ताा यााप्रकाारेे भााडेेपट्ट्याानेे दि�लीी जााईल;
(i) साार्ववजनि�क लि�लाावााद्वाारेे, (ii) साार्ववजनि�क नि�वि�दाा माागवि�णेे; किं�ंवाा (iii) अर्जज माागवि�णेे.
(४) महाानगरपाालि�काा आयुुक्त, समि�तीीने ेनि�र्धाा�रि�त केलेेलेे ेवाार्षि�िक भााडे ेसमाावि�ष्ट असलेेल्याा नोंंदणीीकृतृ भााडेपेट्टाा कराार किं�वंाा कराारनाामाा यांं�चीी अंंमलबजाावणीी करतीील.
(५) (अ) जर नूूतनीीकरणााच्याा वेेळीी समि�तीीनेे नि�श्चि�ित केेलेेलीी भााडेेपट्ट्यााचीी रक्कम भरण्याास तयाार असेेल, तर मूूळ भााडेेपट्टााधाारकाास प्रााधाान्य मि�ळेेल आणि� त्याालाा नकाारााचाा पहि�लाा अधि�काार असेेल.
(ब) मूूळ भााडेेपट्टााधाारकाानेे नि�र्धाा�रि�त भााडेेपट्ट्यााचीी रक्कम भरण्याास नकाार दि�ल्याास, महाानगरपाालि�काा आयुुक्त वरीील उप- नि�यम (३) मध्येे नमूूद केेलेेल्याा प्रक्रि�येेचेे पाालन करतीील.
५. वि�द्यमाान भााडेपेट्ट्यााचेे नूतूनीीकरण.— सदर नि�यमाावलीीपूरू्वीी भााडेपेट्ट्यााचीी मुदुत संपंलेल्याा आणि� हे ेनि�यम अस्ति�ित्वाात येणे्यााच्याा ताारखेेपर्यंंत नूूतनीीकरण न झाालेेल्याा भााडेेपट्ट्यााकरि�ताा — (अ) भााडेेपट्टााधाारकाानेे वि�द्यमाान नि�यमांं�नुुसाार भााडेेपट्यााचीी रक्कम महाानगरपाालि�केेस अदाा केेलीी असल्याास, याा नि�यमांं�च्याा तरतुुदींंनुुसाार भााडेेपट्ट्यााचेे नूूतनीीकरण केेलेे जााऊ शकेेल;
(ब) वि�द्यमाान नि�यमांं�नुसाार नि�श्चि�ित केलेेलेीी भााडेपेट्ट्यााचीी रक्कम अदाा केलेीी नसल्याास, हे ेनि�यम लाागू ूझााल्यााच्याा ताारखेेपर्यंंत भााडेेपट्टााधाारकाास प्रति� महि�नाा एक टक्काा दराानेे दंंड लाागूू होोईल. प्रलंंबि�त भााड्यााचीी रक्कम, दंंडााचीी रक्कम आणि� सरळ व्यााज भरल्याानंंतर, याा नि�यमांं�च्याा तरतूूदींंनुुसाार भााडेेपट्ट्यााचेे नूूतनीीकरण केेलेे जााऊ शकेेल.
भााग चाार-ब-४१८–२ 4 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १ ६. भााडेेपट्ट्यााचाा काालाावधीी.— महाानगरपाालि�काा आणि� भााडेेपट्टााधाारक यांं�नीी परस्पर साामंंजस्याानेे भााडेेपट्ट्यााचाा अथवाा नूूतनीीकरणााचाा काालाावधीी नि�श्चि�ित कराावाा. भााडेेपट्ट्यााचाा काालाावधीी प्रथमतःः दहाा वर्षांं�पर्यंंतचाा असेेल. भााडेेपट्ट्यााचाा एकूूण काालाावधीी तीीस वर्षांं�पेेक्षाा जाास्त नसाावाा.
७. अटीी व शर्तीी.— (१) महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्तेेचाा वाापर त्यााच उद्देेशाासााठीी केेलाा जााईल, ज्याासााठीी त्यााचेे वााटप केेलेे गेेलेे आहेे.
(२) शाासनाालाा तसेेच महाानगरपाालि�केेलाा देेय असलेेल्याा रकमाा भााडेेपट्टााधाारकाानेे करााराात किं�ंवाा कराारनााम्याामध्येे नमूूद केेलेेल्याा वि�हि�त मुुदतीीत अदाा करााव्याात.
(३) जर अशाा कोोणत्यााहीी देेय रकमाा भााडेेपट्टााधाारकाानेे वि�हि�त काालमर्याा�देेत अदाा केेलीी नााहीी, तर महाानगरपाालि�काा अशाा माालमत्तेेचाा तााबाा घेेईल आणि� अशाा सर्वव देेय रकमाा सुुरक्षाा अनाामत रकमेेतूून वसूूल केेल्याा जाातीील आणि� अशाा वसुुलीीनंंतरहीी, जर कााहीी देेय रकमाा वसूूल झााल्याा नााहीीत तर, सदर देेय रकमाा जमीीन महसुुलााचीी थकबााकीी म्हणूून अथवाा महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्ताा कर वसुुलीीच्याा काार्ययपद्धतीीनुुसाार, याापैैकीी जेे योोग्य असेेल त्यााप्रमााणेे वसूूल केेल्याा जाातीील.
(४) भााडेेपट्टााधाारक अति�रि�क्त जाागेेचाा वाापर करणाार नााहीी किं�ंवाा अति�रि�क्त बांं�धकााम करणाार नााहीी. अशाा प्रकाारचाा वाापर किं�वाा बांं�धकााम आढळून आल्याास, तोो अटींंचाा भंंग माानलाा जााईल आणि� अधि�नि�यमाातीील तरतुुदींंनुुसाार महाानगरपाालि�केकडूून भााडेेपट्टााधाारकाास नोोटीीस देेऊन उक्त माालमत्तेेचाा तााबाा घेेण्याासााठीी योोग्य काारवााई सुुरू केेलीी जााईल.
(५) महाानगरपाालि�केेच्याा पूूर्ववपरवाानगीीशि�वााय भााडेेपट्टााधाारकाानेे केेलेेलाा वाापराातीील कोोणतााहीी बदल कराारााचाा भंंग माानलाा जााईल आणि� महाानगरपाालि�काा भााडेेपट्टाा रद्द करण्यााचीी प्रक्रि�याा सुुरू करू शकेेल.
(६) भााडेेपट्ट्यााच्याा नूूतनीीकरणाासााठीी भााडेेपट्टाा कराारााचीी रीीतसर नोंंदणीी केेलीी जााईल आणि� भााडेेपट्ट्यााच्याा नूूतनीीकरणााच्याा वेेळीी, महाानगरपाालि�काा आवश्यक वााटेेल अशाा अति�रि�क्त अटीी व शर्तीीचाा करााराामध्येे समाावि�ष्ट करू शकेेल.
(७) भााडेेपट्ट्यााच्याा नूूतनीीकरणााच्याा वेेळीी मूूळ भााडेेपट्टााधाारकाानेे संंबंंधि�त महाानगरपाालि�काा माालमत्तेेचेे पूूर्वीीचेे सर्वव कर आणि� माालमत्तेेचेे भााडेे किं�ंवाा इतर कोोणतीीहीी देेणीी भरलेेलीी असतीील.
(८) भााडेेपट्टााधाारकाानेे त्यााच्याा भााडेेपट्ट्यााच्याा संंदर्भाा�त पूूर्वीी केेलेेल्याा कराारााच्याा कोोणत्यााहीी अटीी व शर्तींंचाा भंंग केेलेेलाा नसाावाा आणि� भााडेेपट्टााधाारकाास भााडेेपट्ट्यााचेे नूूतनीीकरण कराावयााचेे असल्याास, संंबंंधि�त भााडेेपट्टााधाारकाानेे आधीीच्याा भााडेेपट्ट्यााचाा काालाावधीी किं�ंवाा कराार संंपण्यााच्याा कि�माान तीीन महि�नेे आधीी महाानगरपाालि�केेलाा लेेखीी कळवाावेे.
(९) भााडेेपट्टााधाारक भााडेेपट्ट्यााचेे नूूतनीीकरण करण्याास इच्छुुक नसल्याास, महाानगरपाालि�काा अधि�नि�यमाातीील तरतुुदींंनुुसाार संंबंंधि�त भााडेेपट्टााधाारकाास नोोटीीस देेऊन माालमत्तेेचाा तााबाा घेेण्यााचीी काार्ययवााहीी सुुरू करेेल.
(१०) महाानगरपाालि�केचे्याा माान्यतेशेि�वााय भााडेपेट्ट्यााचे ेपरस्पर हस्तांं�तरण केलेे ेजााणाार नााहीी किं�वंाा माालमत्ताा ताारण किं�वंाा गहााण ठेवेलीी जााणाार नााहीी किं�वंाा त्याावर त्रयस्थ पक्षााचेे हि�तसंबंधंि�त प्रस्थाापि�त किं�वंाा नि�र्माा�ण करताा येणेाार नााहीी. अशाा प्रकाारचीी कोोणतीीहीी कसूरू आढळल्याास, महाानगरपाालि�काा आयुुक्त अधि�नि�यमाातीील तरतुुदींंनुुसाार किं�ंवाा नि�श्चि�ित केेलेेल्याा नि�यमांं�नुुसाार दंंड आकाारू शकेेल.
(११) याा नि�यमांं�खाालीील केेलेेल्याा भााडेेपट्टाा कराारााचाा अधि�काारांं�च्याा नोंंदीीमध्येे ( Record of Rights) प्रवि�ष्ट केेलाा जााणाार नााहीी. तथाापि�, याा नि�यमांं�खाालीील कराारनाामाा संंबंंधि�त सक्षम प्रााधि�करणााद्वाारेे नोंंदणीीकृृत केेलाा जााईल :
तथाापि�, नोंंदणीीकृृत भााडेेपट्टाा कराारााद्वाारेे महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्तेेवर संंरक्षि�त भााडेेकरू किं�ंवाा भोोगवटाा अधि�काार किं�ंवाा काायदेेशीीर नि�ष्काासनाान्वयेे मि�ळाालेेलेे अधि�काार किं�ंवाा भााडेेपट्टाा समााप्तीी किं�ंवाा याा अधि�नि�यमाामध्येे व नि�यमाावलीी मध्येे समाावि�ष्ट असल्याा व्यति�रि�क्त भााडेेपट्टााधाारकाास कोोणत्यााहीी अधि�काारांं�सह हि�तसंंबंंध, हक्क नि�र्माा�ण किं�ंवाा प्रस्थाापि�त केेलेे जााणाार नााहीीत. तसेेच कोोणत्यााहीी न्याायाालयाात महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्तेेवर काायमस्वरूपीी हक्क प्रस्थाापि�त करण्याासााठीी अधि�नि�यम आणि� नि�यमांं�चाा वाापर केेलाा जााणाार नााहीी.
८. भााडेेपट्टाा संंपुुष्टाात आणणेे.— याा नि�यमांं�नुुसाार काार्याा�न्वि��त केेलेेलाा भााडेेपट्टाा कराार समााप्त केेलाा जााईल,—
(i) नि�श्चि�ित केेलेेलाा भााडेेपट्टाा कराार काालाावधीी संंपल्याावर;
(ii) जर भााडेेपट्टााधाारक नि�श्चि�ित केेलेेल्याा अटीी आणि� वि�हि�त काालाावधीीत भााडेेपट्ट्यााच्याा रकमाा भरण्याात कसूूरदाार झाालाा असल्याास;
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १ 5
(iii) भााडेेपट्टााधाारकाानेे भााडेेपट्टाा करााराामध्येे नि�र्दि�िष्ट केेलेेल्याा प्रयोोजनााव्यति�रि�क्त इतर काारणांं�सााठीी जमीीन वाापरल्याास;
(iv) जर भााडेेपट्टााधाारकाानेे महाानगरपाालि�केच्याा माान्यतेेशि�वााय भााडेेपट्ट्याानेे घेेतलेलीी महाानगरपाालि�केचीी माालमत्ताा पोोट- भााड्याानेे दि�लीी असल्याास;
(v) जर भााडेेपट्टाादाार आणि� भााडेेपट्टााधाारक यांं�नीी परस्पर सहमतीीनेे भााडेेपट्टाा कराार संंपुुष्टाात आणल्याास;
(vi) याा नि�यमांं�नुुसाार आणि� अधि�नि�यमांं�तर्गगत भााडेेपट्टाा हाा वाारसहक्क नााहीी. जर भााडेेपट्टााधाारकााचाा मृृत्यूू भााडेेपट्टाा कराार काालाावधीी दरम्याान झाालाा असेेल, तर भााडेेपट्टााकरााराामध्येे भााडेेपट्टााधाारकाानेे त्यााच्याा वाारसाास भााडेेपट्टाा हस्तांं�तरणााचेे अधि�काार प्रदाान केेल्यााशि�वााय हस्तांं�तरि�त करताा येेणाार नााहीीत;
(vii) जेेव्हाा भााडेेपट्टााधाारक स्वेेच्छेेनेे महाानगरपाालि�केेचीी माालमत्ताा भााडेेपट्टाा काालाावधीीत सुुपूूर्दद केेल्याास;
(viii) जर भााडेेपट्टााधाारकाास दि�वााळखोोर किं�ंवाा माानसि�कदृृष्ट्याा वि�कलांं�ग म्हणूून घोोषि�त केेलेे असल्याास.
९. सर्ववसााधाारण सूूचनाा.— (१) महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्तेेचेे नवीीन भााडेेपट्टेे किं�ंवाा भााडेेपट्ट्यााचेे नूूतनीीकरण करण्यााबााबत इतर समस्याा उद्भवल्याास, सर्ववसााधाारण सभेेच्याा पूूर्वव संंमतीीनेे त्यााबााबत नि�र्णणय घेेण्यााचेे अधि�काार महाानगरपाालि�काा आयुुक्तांं�नाा असतीील.
(२) भााडेपेट्टाादाार आणि� भााडेपेट्टााधाारक यांं�च्याातीील कोोणत्यााहीी वाादााच्याा संदंर्भाा�त, दोोन्हीी पक्षांं�नीी त्यांं�च्याातीील कोोणतााहीी वााद सौौहाार्दाा�नेे सोोडवण्याासााठीी सर्वव प्रयत्न कराावेेत.
(३) महाानगरपाालि�काा आयुकु्त हे ेनि�यम लाागूू झााल्याापाासूनू तीीन महि�न्यांं�च्याा काालाावधीीत आणि� त्याानंतंर, दर सहाा महि�न्यांं�तूनू कि�माान एकदाा भााडेपेट्ट्यााने ेदि�लेले्याा सर्वव महाानगरपाालि�काा माालमत्तेचेे ेपुनुराावलोोकन करतीील. याा माालमत्तांं�चीी तपशीीलवाार मााहि�तीी महाानगरपाालि�केचे्याा अधि�कृृत संंकेेतस्थळाावर साार्ववजनि�क डोोमेेनमध्येे उपलब्ध असेेल.
(४) महाानगरपाालि�काा हे ेनि�यम लाागू ूझााल्याापाासूनू तीीन महि�न्यांं�च्याा काालाावधीीत महाानगरपाालि�काा माालमत्तेचे्याा भााडेपेट्ट्यााशीी संबंंधंि�त बााबींंसााठीी संंकेेतस्थळाावर एक खि�डकीी सुुवि�धाा (Online Single Window Platform) उपलब्ध करेेल.
(५) महाानगरपाालि�काा महाानगरपाालि�केेच्याा माालमत्तेेचेे आणि� भााडेेपट्ट्याानेे दि�लेेल्याा माालमत्तांं�चेे अभि�लेेखेे अद्ययाावत ठेेवेेल.
(६) महाानगरपाालि�केचे्याा माालमत्ताा भााडेपेट्ट्यााने ेदेऊेन महाानगरपाालि�केचेाा महसूलू वााढवण्याासााठीी महाानगरपाालि�काा सतत प्रयत्न करेले.
महाारााष्ट्रााचेे रााज्यपााल यांं�च्याा आदेेशाानुुसाार व नाावाानेे, वि�द्याा हम्पय्याा, शाासनााच्याा उप सचि�व.
भााग चाार-ब-४१८–२अ 6 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १ URBAN DEVELOPMENT DEPARTMENT Mantralaya, Madam Cama Marg, Hutatma Rajguru Chowk, Mumbai 400 032, Dated 6th November, 2023 NOTIFICATION Maharashtra Municipal Corporations Act.
No.NAMPA-1221/C.R.166/UD-26.—The following Rules which the Government of Maharashtra proposes to make in exercise of the powers conferred by proviso to clause (c) of section 79 and subsection (1) of section 456A of the Maharashtra Municipal Corporations Act (LIX of 1949) and in supersession of the Maharashtra Municipal Corporations (Renewal of Lease or Transfer of Immovable Property) Rules, 2019, The Government of Maharashtra hereby makes the following rules, the same having been previously published as required by sub-section (2) of the section 456A of the said Act namely,:—
1. Short title, commencement and application.— (1) These rules may be called the Maharashtra Municipal Corporations (Transfer of Immovable Property by Lease and Renewal of Lease) Rules,
2023.
(2) These rules shall come into force on the date of publication of these rules in the Official Gazette.
(3) These rules shall be applicable for transfer of immovable property of the Municipal Corporation by lease, renewal of lease or sub-lease thereof to the third party, with the approval of the Corporation.
2. Definitions.— (1) In these rules, unless the context requires otherwise,-
(a) “Act” means the Maharashtra Municipal Corporations Act (LIX of 1949);
(b) “Committee” means the Rent and Security Deposit Determination Committee specified under rule 3;
(c) “Corporation property” in relation to lease out property under clause (c) of section 79 of the Act means the immovable property or any right belonging to the Corporation in the form of structure or otherwise situated on,-
(i) the land belonging to the Corporation,
(ii) the lands assigned to the Corporation, and
(iii) the space or public space within the Corporation limit;
(d) “Lease” means an contract or agreement between the lessor and the Lease Holder which specifies use and occupation of Corporation property by the Lease Holder such as for residential, commercial, industrial, educational purpose or social activities, for a period specified therein, for a lease rent payable as per these rules;
(e) “Lease Holder” means a person or a group of persons or body of individuals including a company, co-operative society, self-help group or partnership firm, local authority or any legal entity, who takes Corporation property on lease and shall be liable to pay lease rent for the use and occupation of such property;
(f) “Lessor” means the Corporation who owns or possesses a land or property and leases out the same;
(g) “Lease Rent” means the amount payable annually by a Lease Holder to a Lessor for the lease of the property.
(2) Words and expressions used in these rules but not defined hereinabove shall have the same meanings as respectively assigned to them under the Act.
3. Rent and Security Deposit Determination Committee.—(1) There shall be a Rent and Security महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १ 7 Deposit Determination Committee, which shall consist of the following members, namely:—
(i) Municipal Commissioner Chairman
(ii) Additional Municipal Commissioner Vice-Chairman
(iii) Joint District Registrar (Stamps), Department of Registration and Stamps, Revenue and Forests Department Member
(iv) District Joint Commissioner (Urban Development), Urban Development Department Member
(v) Assistant Director, Town Planning, Urban Development Department Member
(vi) Expert to be nominated by Chairman Member
(vii) Deputy Commissioner or Head of the Estate Department Member-Secretary
(2) (a) The Committee shall determine and finalize the annual lease rent,—
(i) at the rate of not less than 0.5 per cent. of current market value of land specifed in the Annual Statement of Rates published under the provisions of the Maharashtra Stamp (Determination of True Market Value of Property) Rules, 1995 and taking into account the valuation guidelines therewith, for residential, educational, charity and public purpose;
(ii) at the rate of not less than 0.7 per cent. of current market value of land specifed in the Annual Statement of Rates published under the provisions of the Maharashtra Stamp (Determination of True Market Value of Property) Rules, 1995 and taking into account the valuation guidelines therewith, for Commercial and Industrial purpose:
Provided that,—
(a) the annual lease rent shall not exceed twice the prevailing rate in the concerned Municipal Corporation prior to the commencement of the Government Notifcation dated 13th September 2019;
(b) revised annual lease rent shall be applicable from the 13th September, 2019. The arrears shall be calculated and recovered as per the newly determined annual lease rent in the financial year 2023-24. The excess annual lease rent deposited shall be adjusted as per the new annual lease rent during the assessment for the financial year 2023-24;
(c) if it is considered necessary, the concerned Municipal Corporation may, on the recommendation of the Committee, charge lower annual lease rent or exempt the property used for educational and charitable purposes from the payment of annual lease rent, with the approval of the Government;
(iii) In case of commercial complexes or shops constructed by Lease Holder on the land owned by the Corporation on the BOT basis, which has been given on lease to such Lease Holder by charging a premium, shall be determined by the Committee considering the amount of premium paid to the Corporation.
(a) The Committ ee shall determine and finalize the amount of Security Deposit which shall not be less than three months lease rent amount or rupees five thousand, whichever is higher.
(b) The lease rent amount shall be revised after every three years with increase by five per cent.
of the existing annual lease rent amount and the amount of security deposit shall also be increased accordingly as per clause (a) above.
4. Procedure for Lease of Corporation Property.— (1) Transfer of Corporation property shall be by,—
(a) lease or renewal of lease;
(b) lease on Built, Operate and Transfer (BOT) basis.
8 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १
(2) Transfer of property on BOT basis.— The Corporation property shall be transferred on BOT basis in the following ways:—
(i) The commercial complexes or shops constructed by Lease Holder on the land owned by the Corporation by charging premium equivalent to current market value as specified in Annual Statement of Rates published under the provisions of the Maharashtra Stamp (Determination of True Market Value of Property) Rules, 1995 and taking into account the valuation guidelines therewith;
(ii) commercial complexes or shops constructed by Lease Holder on the land owned by the Corporation which are given on further lease on annual lease rent but without charging of premium.
(3) The Corporation property shall be leased by (i) public auction; (ii) calling public tenders; or
(iii) inviting applications.
(4) The Commissioner shall execute the registered lease agreement or contract which includes the annual lease rent determined by the Committee.
(5) (a) The original Lease Holder shall get priority, if he is willing to pay lease rent amount determined by the Committee at the time of renewal and shall have the first right of refusal.
(b) If original Lease Holder refuses to pay determined lease rent amount, the Commissioner shall follow the procedure mentioned in sub-rule (3) above;
5. Renewal of existing Lease.— Where the lease has been already expired before the commencement of these rules and not renewed till the date of commencement of these rules,—
(a) in case the Lease Holder has paid the lease rent to the Corporation as per the existing rules, the same may be renewed as per the provisions of these rules;
(b) In case of non-payment of lease rent fixed as per the existing rules, penalty of one percent per month shall be applicable to the Lease Holder till the date of commencement of these rules.
After payment of pending rent amount, simple interest and penalty amount, if any, the same may be renewed as per the provisions of these rules.
6. Duration of Lease.— The duration of lease or renewal of lease shall be decided mutually by the Corporation and Lease holder. The lease period shall be upto ten years at the first instance. The total period of lease shall not be more than thirty years.
7. Terms and conditions.— (1) The Corporation property shall be used for the same purpose for which it has been allotted.
(2) All dues payable to the Government as well as to the Corporation shall be paid by the Lease Holder within the prescribed time limit mentioned in the contract or agreement.
(3) If any such dues are not paid by the Lease Holder within the prescribed time limit then the Corporation shall take possession of such property and all such dues shall be recovered from the security deposit and after such recovery, if any dues remained unpaid, then such unpaid dues shall be recovered as arrears of land revenue or as per Municipal property tax recovery procedure whichever is convenient.
(4) The Lease Holder shall not use additional space or shall not carry out additional construction.
If such kind of use or construction is found, it shall be considered as breach of condition and due action shall be initiated to take possession of the said property by giving notice to the Lease Holder by the Corporation as per the provisions of the Act.
(5) Any change of use by the Lease Holder, without prior permission of the Corporation shall be considered as breach of contract or agreement and Corporation may initiate the procedure to cancel the lease.
महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १ 9
(6) The lease agreement for renewal of lease shall be duly registered and at the time of the renewal of the lease, the Corporation may incorporate such additional terms and conditions in the contract or agreement as it may deemed necessary.
(7) The original Lease Holder shall have paid all the earlier taxes and lease rent or any other dues in respect of the concern Corporation property at the time of renewal of lease.
(8) The said Lease Holder shall not have breached any of the terms and conditions of the contract or agreement entered into earlier in respect of the lease thereof; and if the Lease Holder wants to renew the lease, the concerned Lease Holder shall inform the Corporation in writing at least three months before the expiry of the earlier lease period contract or agreement.
(9) If the Lease Holder is not willing to renew the lease, the Corporation shall proceed to take possession of the property by giving a notice to the concerned Lease Holder as per the provisions of the Act.
(10) Lease proceeds shall not be mutually transferred or pledged or mortgaged, or third party interest cannot be established or created on it in any other way without the approval of the Corporation. In case of any such default, the Commissioner may levy penalty as may be fixed by the Corporation as per the provisions of Act or rules made thereunder.
(11) The lease agreement under these rules shall not be entered into the record of rights. However, the contract or agreement under these rules shall be registered by the relevant Competent Authority:
Provided that, registration of lease agreement shall not create or confer any right over Corporation property including protected tenancy or occupancy right or any other right against lawful eviction or lease termination or interest in favour of the Lease Holder other than those contained in these rules or the Act and it shall not be used to establish any permanent right over the Corporation property in any court of Law.
8. Termination of Lease.— The lease executed under these rules shall be terminated,-
(ix) on expiry of the agreed lease period ;
(x) if the Lease Holder fails to pay the lease rent as per the agreed terms and time schedule;
(xi) if the Lease Holder uses the land for the purpose other than the activities specified in the lease agreement;
(xii) if the Lease Holder sub-leases the leased Corporation property without approval of the Corporation;
(xiii) if the Lessor and Lease Holder mutually agree to terminate the lease;
(xiv) if the Lease Holder dies during the lease period, as the lease under these rules and Act is not heritable and the rights of the Lease Holder granted under the lease shall not be transferable except as provided in the lease agreement;
(xv) when the Lease Holder voluntarily surrenders the Corporation property during the lease period;
(xvi) if the Lease Holder is adjudicated as discharged insolvent or of unsound mind.
9. General instructions.— (1) In case of issues raised regarding the new lease or renewal of lease of Corporation property, the Commissioner, with the prior approval of the General Body shall be the authority to take a decision regarding the same.
(2) With respect to any dispute between the Lease Holder and the Lessor, both the parties shall make all efforts to amicably settle any dispute between them.
(3) The Commissioner shall review all leased Corporation properties within the period of three months from the commencement of these rules and thereafter, at least once in every six months.
The detailed information about these properties shall be available in the public domain on official website of the Corporation.
10 महाराष्टट्र शासन राजपत्र असाधारण भाग चार-ब, नोव्हेंबर ६, २०२३/कार्तिक १५, शके १
(4) The Corporation shall establish an online Single Window Platform for matters related to lease of Corporation property and payment gateway within the period of three months from the date of commencement of these rules.
(5) The Corporation shall maintain up-to-date register of the Corporation property and leased Corporation property.
(6) The Corporation shall make constant efforts to lease out the Corporation properties to increase the revenue of the Corporation.
By order and in the name of the Governor of Maharashtra, VIDYA HAMPAYYA, Deputy Secretary to Government.
ON BEHALF OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATION, PRINTED AND PUBLISHED BY DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE, PRINTED AT GOVERNMENT CENTRAL PRESS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004 AND PUBLISHED AT DIRECTORATE OF GOVERNMENT PRINTING, STATIONERY AND PUBLICATIONS, 21-A, NETAJI SUBHASH ROAD, CHARNI ROAD, MUMBAI 400 004. EDITOR : DIRECTOR, RUPENDRA DINESH MORE.